Pelin CENGİZ
DOĞUBAYAZIT- Tam bir yıl önce Türkiye'nin üç ülkeyle sınırı olan tek kenti Iğdır'daydım. Bu kez, Türkiye İhracatçılar Meclisi'nin ağustos ayı ihracat rakamlarını açıkladığı ülkenin en doğu ucunda bulunanDoğubayazıt'taki İshak Paşa Sarayı'ndaydık. Gürbulak Sınır Kapısı'ndaki hareketliliği de görme imkânımız oldu. Iğdır, Ermenistan, Azerbaycan ve İran ile sınır kapılarına sahip. Ancak, bu avantajın bugüne kadar ticarete, ekonomiye, turizme, sosyal ilişkilere hizmet edememiş olması büyük kayıp. Bir yıldan beri ne değişti diye soracak olursanız, İran'a açılan Gürbulak Kapısı'ndaki kilometrelerce uzunluktaki TIR kuyruğu derim.
Sınır ticareti canlanınca, yeni sektörler gelişiyor, yeni şirketler kuruluyor, bölge istihdamı olumlu etkileniyor. Prof. Dr. Asaf Savaş Akat'ın sınır kentlerinin fırsatlarına yönelik yaptığı çalışma, sınır komşularıyla yapılan ticaretin önemini ve pazarın nasıl büyüdüğünü ortaya koymuştu. 2003-2011 arasında Türkiye'nin ticareti Irak ile 11 kat, Gürcistan ile yedi kat ve Suriye ile dört kat artmıştı. Şimdi Gürbulak'taki TIR'ların günlerce bekleme süresini yaratan ortam tamamen zorunluluktan kaynaklı.
Bölgede yaşanan gelişmelerin etkisiyle, Irak ve Suriye'ye ihracatta her geçen gün kan kaybı yaşanıyor. IŞİD örgütünün Irak'ta yarattığı acımasız iç savaş ve Türkiye'nin Musul Konsolosluğu'ndaki 49 kişiyi rehin almasıyla başlayan olaylar, birkaç ayda Irak'ı Türkiye açısından en tehlikeli pazarlardan biri hâline getirdi.
Türkiye'nin 2023'te 500 milyar dolar ihracat gibi iddialı bir hedefi var. Bu hedefin 100 milyar dolarının, Türkiye'nin güney ve doğu kapılarından yapılması bekleniyor ki, bu da hayli iddialı. Gelişmeler, bu rakamın ulaşılabilirliğini riske sokuyor. Özellikle Irak ile 12 milyar doları aşan dış ticaret hacmi, ihracatçı KOBİ'ler için yaşamsal önemde. Irak'a ihracatta yaşanan her gelişme, toplam ihracatın büyüme oranını da direkt etkiliyor. Türkiye'nin Irak'a ihracatı aylık 1 milyar doların üzerinde seyrederken, olayların patladığı mayısta sert bir inişe geçti, haziranda yüzde 21 gerilemenin ardından, temmuzda yüzde 46, ağustosta yüzde 27 düşüş var. Irak'a ihracatta yaşanan kan kaybının yıl sonunda 3- 3,5 milyar dolar zarar ve ihracatta yüzde 2,5 gerilemeye neden olması öngörülüyor.
Türkiye'nin en önemli sınır kapılarından biri olan Habur'un bölgede yaşanan olaylarla giderek daha güvensiz hâle gelmesiyle, ihracatçılar çareyi alternatif güzergâh arayışında buldu. Bunlar arasında öne çıkan İran üzerinden Irak'ın orta ve güney bölgelerine ulaşmak. İran-Irak sınırına paralel çizilen bu hatla Gürbulak'tan çıkan TIR'lar, İran'dan sınır paralelinde ilerleyerek Basra'ya yakın bir bölgeden Irak'a geçiyor veya sınır bölgesinde TIR'lar boşaltılarak mallar Irak plakalı araçlara aktarılıyor. Ancak, bu noktada başka bir sıkıntı var. İran, TIR'lardan Türkiye'de yakıt pahalı, İran'da ucuz diyerek, 2000 dolar ek vergi alıyor. Vergilerin düşürülmesi ve özellikle Irak'a transit geçecek araçlardan vergi alınmaması için Türkiye'ye İran'dan bir heyet geldi. Nakliyeciler ve Ekonomi Bakanlığı ile yapılan görüşmede, esneklik göstereceklerinin ve Gürbulak'ın karşı tarafında da kapasiteyi artıracaklarının sözünü verdiler.
Bir diğer konu Ermenistan'a açılan ve yıllardır kapalı olan Alican Sınır Kapısı. Bu konuda bir adım atılması gerektiği yönündeki çağrı TİM Başkanı Mehmet Büyükekşi'den geldi: Ticaret ilk önce komşularla yapılır. Sınır kapıları kapalı bir bölgede hem üretim hem de ihracat cılız kalır. Umuyoruz ki, Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki ihtilaf biter ve Ermenistan sınır kapısı da açılır. Biz, komşularıyla barış içinde, ticaret yapan bir Türkiye hayal ediyoruz.
Türkiye ekonomi için ihracatın sürekliliği kritik öneme sahip, bu dönemde ihracatçının elini rahatlatmak için alternatif sınır kapılarının açılması, mevcutlarının modernizasyonu şart. Ermenistan kapısını kapalı tutma inadını da yeniden gözden geçirmenin tam zamanı...
