Bazîd'de araştırmacı-yazar Mehmet Gültekin'in Serhat bölgesine ilişkin yaptığı sözlü edebiyat araştırmalarının yer aldığı 'Zargotina Kurdên Serhedê' kitabı Avesta Yayınları'ndan çıktı. Dengbejlerin kilamlarından ve batılı gezginlerin notlarından yararlanarak yaptığı derlemeleri kitaplaştıran Gültekin, 'Serhat'ta en güçlü halk edebiyatı dallarını masallar, dengbêjler ve derviş kilamları olarak sıralayabiliriz' dedi. Gültekin, kitaba ve araştırmalarına ilişkin soruları yanıtladı.
Kürt Sözlü Edebiyatı'nın Kürt kültürü, dili ve tarihi üzerindeki etkisi nedir? Kürt Sözlü Edebiyatı ile diğer halkların sözlü edebiyatları arasında nasıl bir fark vardır?
Kürt Sözlü Edebiyatı'nın kökenleri çok eskilere dayanıyor. Bunun Med ve Pers İmparatorluklarındaki sözlü edebiyat geleneği ile ilişkili olduğuna dair bazı önemli ipuçları vardır ki bunlar kitapta anlatılmış. Kürt sözlü edebiyatı ile dil-tarih bağı her dönem güçlü olmuştur. Kürtlerde halka hitap eden üç en önemli kişi yörenin beyi, din adamı ve dengbêji idi. Ve bunlar tüm icraatlarını Kürtçe yaparlardı. Dilin, bu türden yaygın kullanımını etkin kılan diğer önemli bir faktör ise, Kürt dilinin 20. yüzyıla kadar olan kullanım-gelişim süreci içerisinde köklü kesintiler ile asimilasyona uğramamış olmasıydı. Bu muhafaza hali, Kürtçe'ye komşu diğer birçok komşu halkın dilinde söz konusu değildir. Dengbêjlik sanatı kapasitesinin genişliği ve yaygınlığı dolayısıyla, Kürk tarihindeki önemli olayların neredeyse tümünü kilam ve epik destanlarına konu olmuştur. Kitabımda sadece 1925-1930 yıllarının Kürt direnişlerini anlatan kilamların sayısı 60 kadardır, ki bu da elimdeki belgelerin sadece bir bölümünü kapsıyor.
19. yüzyılın ilk yarısında, Serhat bölgesi ve Güney Kafkasya'da yaşayan hakların sözlü edebiyatları ile müziklerini inceleyen çok sayıda Batılı gezgin ve bilim insanı, bu sayede Kürt Sözlü Edebiyatı'nın komşu halklarınkinden daha yaygın ve derin olduğunu tespit etmişlerdir. Kürt kilamları, Kürtlere komşu olan, özellikle de Kafkas halkları ile Ermenilerin müziğine daha o zamanlardan beri önemli oranda kaynaklık etmiştir. Bu somut gerçeğin yanı sıra, Kürt müziğine hakkı teslim edilmemiş bir durum vardır, ki o da 20.yüzyıl Türk Halk Müziği'nce üstlenilen ve devşirilen Kürt melodilerinin oranının da az çok bilinmesidir.
Kürt sözlü edebiyatı şimdiye kadar kendini koruyarak gelişmesini neye borçludur?
Bunun en önemli nedeni, Kürt sözlü edebiyatının özellikle de binlerce yıla uzanan dengbêj sanatının çok güçlü varlığı ve saraylardan köylere, yaylalara kadar toplumun yaşadığı her alanda yaygın olmasıdır. Eskiden özellikle de Serhat, Güney Kafkasya ve Kuzeybatı İran'da hüküm süren hemen tüm beyler, dengbêjler ile diğer sözlü edebiyat ustalarını finanse ederdi. Her bölgede dengbêj okulları vardı. Bunun sonuçlardan biri de Kürtlerin dil ve edebi yanı yüksek ve çok gelişmiş bir sözlü edebiyata sahip olmalarıdır.
Teknolojinin hızlı gelişimi; özünde birbiri ardına gelişen savaşlar ve özellikle de Türkiye'de Kürtlerin tüm değerleri üzerinde uygulanan yasaklar, bu değerli ürünlerin derlenmesinin önüne set çekti.
"Zargotina Kurdên Serhedê" kitabınız bölgenin sözlü edebiyatını ne kadar kapsıyor. Daha çok hangi yöreden derlenmiştir. Son kaç yüzyılın edebiyatından oluşmaktadır?
Kitaptaki ürünlerin büyük çoğunluğunu dengbêj ve az sayıda da derviş kilamları oluşturuyor. Serhat'ta en güçlü halk edebiyatı dallarını masallar, dengbêjler ve derviş kilamları olarak sıralayabiliriz. Kitaptaki ürünlerin ana konusu tarihi, kahramanlık ve başkaldırı türünden olaylardır ki bunlar Serhat'ta en çok dengbêj kilamlarına ve epik destanlarına yansımıştır. Serhat'taki Kadiri Tarikatı'ndan gelen dervişler her ne kadar ağırlıkta mistik değişler okusalar da, aşk ve tarihi olayları konu alan kilamlar da bu dervişlerin repertuarlarının önemli bir bölümünü oluşturur.
Kitaptaki derlemeler, birkaç tane istisna dışında, Serhat'ın hemen tüm bölgelerinden derlemeler içerir. Kilamlarda yorumlanan olaylar, 12. yüzyıldan başlayıp 1974'e kadarki süreyi kapsamaktadır.
Kitabı hazırlarken hangi kaynaklardan yararlandınız?
1979 yılında başlayarak, Serhat'taki dengbêj ve dervişlerden kilam ve epik destanlar derledim. Ardından da kitap için seçtiğim uygun tarihi olayları konu alan ürünlerin tasnifinde onların tarihteki yer ve zamanlarını belirleme çalışması yaptım ki bu da oldukça uzun bir zaman aldı. Kuramsal açıdan Kürt tarihi ve sosyolojisi alanlarında yapılan hemen tüm çalışmalar ile konunun ilgilisi batılı ve Osmanlı kaynaklarını incelemekle birlikte Serhat bölgesini iyi bilen aydınlarla orada yaşayan insanların bilgilerine başvurdum. İlerleyen zaman içerisinde bu ürünlerde geçen olayların çoğunun tarihi kronolojik sıralaması ortaya çıktı ve nihayetinde kilamların Kürt tarihinde meydana gelmiş olayların, tarihsel şahsiyetlerin yaşamlarının dengbêj sanatına yansıması olduğu görülmüş olundu. Serhat'ta Kürtlerin tarihteki varlığı, bu coğrafyada gelişen olaylar ve de dengbêj sanatı hakkındaki incelemem içinse, en çok da eskiden buraya gelen yabancı gezginlerin yerinde tespitleri, Ermeni yazar ve müzisyenlerin aktardıkları bilgiler ile kendilerinden ürünler derlediğim çok sayıda dengbêjin anlatımlarından yararlandım.
DİCLE MÜFTÜOĞLU/ DİHA / AMED
128 |
